مجله سلامت ارجمند مجله سلامتی، ورزش و تغذیه
تأثیر تغذیه و سبک زندگی بر سلامت دندانها؛ از پیشگیری از پوسیدگی تا مراقبت از لثه
سلامت دهان و دندان تنها به مسواک زدن و استفاده از نخ دندان محدود نمیشود. آنچه در طول روز میخوریم و مینوشیم، تعداد دفعات مصرف خوراکیها، میزان قند موجود در رژیم غذایی و حتی عادتهایی مانند نوشیدن مداوم نوشیدنیهای اسیدی میتوانند بر وضعیت دندانها و لثهها تأثیر بگذارند. به همین دلیل، مراقبت از دهان را باید بخشی از سبک زندگی سالم دانست، نه اقدامی جدا از برنامه سلامت عمومی.
ارتباط میان تغذیه و سلامت دهان دوطرفه است؛ رژیم غذایی میتواند بر بافتهای دهان اثر بگذارد و از طرف دیگر، مشکلات دهان و دندان ممکن است توانایی فرد برای جویدن و انتخاب برخی مواد غذایی را کاهش دهد. انجمن دندانپزشکی آمریکا نیز مصرف قندها را با افزایش خطر پوسیدگی و مصرف مکرر مواد غذایی و نوشیدنیهای اسیدی را با افزایش خطر فرسایش دندان مرتبط میداند.
چرا تغذیه مناسب برای دندانها اهمیت دارد؟
دندانها برای سالم ماندن به مراقبت مداوم نیاز دارند. مینای دندان اگرچه یکی از سختترین بافتهای بدن است، اما در برابر اسیدهایی که در محیط دهان ایجاد میشوند یا به شکل مستقیم از مواد غذایی وارد دهان میشوند، کاملاً مصون نیست.
باکتریهای موجود در پلاک دندانی میتوانند قندهای آزاد موجود در مواد غذایی و نوشیدنیها را به اسید تبدیل کنند. تکرار این فرایند در طول زمان، شرایطی ایجاد میکند که احتمال از بین رفتن مواد معدنی مینای دندان و ایجاد پوسیدگی افزایش پیدا کند. سازمان جهانی بهداشت نیز قندهای آزاد را یکی از مهمترین عوامل غذایی مؤثر بر پوسیدگی دندان معرفی کرده است.
بنابراین، هدف از یک رژیم غذایی مناسب برای دهان، حذف کامل همه خوراکیهای شیرین نیست؛ بلکه کاهش مصرف قندهای آزاد، محدود کردن دفعات مصرف خوراکیهای پرقند و انتخاب مواد غذایی متعادل است.
قند؛ یکی از مهمترین عوامل خطر پوسیدگی دندان
شاید تصور شود تنها آبنبات و شکلات برای دندان مضر هستند، اما منابع قند بسیار گستردهترند. نوشیدنیهای شیرین، شیرینیها، کیک، بیسکویت، برخی غلات صبحانه، دسرها و حتی بعضی نوشیدنیهای میوهای میتوانند حاوی مقدار قابل توجهی قند آزاد باشند.
موضوع مهم فقط مقدار قند مصرفی نیست؛ تکرار مصرف نیز اهمیت دارد. فردی که در طول روز بارها نوشیدنی یا خوراکی شیرین مصرف میکند، فرصت بیشتری برای ایجاد شرایط اسیدی در محیط دهان فراهم میکند.
سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند مصرف قندهای آزاد به کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه محدود شود و کاهش بیشتر آن به کمتر از ۵ درصد میتواند مزایای بیشتری برای سلامت داشته باشد. این توصیه با هدف کاهش خطر مشکلاتی مانند پوسیدگی دندان و اضافهوزن مطرح شده است.
به همین دلیل، به جای حذف مقطعی شیرینیها، بهتر است الگوی مصرف کلی اصلاح شود. برای مثال، کاهش نوشیدنیهای شیرین و جایگزین کردن آنها با آب، کاهش میانوعدههای شیرین و توجه به برچسب مواد غذایی میتواند شروع مناسبی باشد.
نوشیدنیهای اسیدی چه اثری بر دندان دارند؟
قند تنها عامل تغذیهای مؤثر بر دندان نیست. مواد غذایی و نوشیدنیهای اسیدی نیز میتوانند به مینای دندان آسیب بزنند. فرسایش دندان با پوسیدگی یکسان نیست؛ در فرسایش، اسید مستقیماً موجب حل شدن تدریجی مواد معدنی بافت سخت دندان میشود.
نوشابههای گازدار، برخی نوشیدنیهای انرژیزا و ورزشی و بعضی آبمیوههای اسیدی از جمله مواردی هستند که مصرف مکرر آنها میتواند خطر فرسایش دندان را افزایش دهد. انجمن دندانپزشکی آمریکا نیز مصرف مکرر نوشیدنیهای اسیدی را از عوامل خطر فرسایش دندان معرفی میکند.
برای کاهش این خطر، بهتر است نوشیدنیهای اسیدی بهصورت مداوم و جرعهجرعه در طول ساعات روز مصرف نشوند. پس از مصرف چنین مواد غذایی یا نوشیدنیهایی نیز میتوان دهان را با آب شستوشو داد. همچنین نباید بلافاصله پس از مواجهه با اسیدهای غذایی مسواک زد؛ زیرا مینای دندان ممکن است در آن زمان آسیبپذیرتر باشد.
چه خوراکیهایی انتخاب مناسبتری هستند؟
رژیم غذایی متعادل میتواند در کنار رعایت بهداشت دهان به حفظ سلامت دندانها کمک کند. آب یکی از بهترین انتخابها برای نوشیدنی روزمره است و مصرف سبزیجات، میوههای کامل، منابع پروتئینی و مواد غذایی مغذی میتواند بخشی از یک الگوی غذایی متعادل باشد.
نکته مهم درباره میوهها این است که میوه کامل با آبمیوه یکسان نیست. آبمیوه میتواند منبع قندهای آزاد باشد و در صورت مصرف مکرر، از نظر سلامت دندان با میوه کامل تفاوت داشته باشد. بنابراین بهتر است مصرف آبمیوه، بهخصوص انواع شیرینشده، محدود شود.
لبنیات بدون قند افزوده نیز میتوانند بخشی از رژیم غذایی متعادل باشند. برخی مواد غذایی حاوی کلسیم میتوانند در چارچوب یک رژیم غذایی مناسب به تأمین مواد مورد نیاز بدن کمک کنند.
در مقابل، خوراکیهای بسیار چسبنده، شیرین و میانوعدههایی که برای مدت طولانی روی دندان باقی میمانند، بهتر است به شکل محدود مصرف شوند.
نقش آب در سلامت دهان
آب فقط برای تأمین نیاز بدن ضروری نیست؛ نوشیدن آب میتواند به شستوشوی دهان و کاهش باقیماندن برخی مواد غذایی کمک کند. بزاق نیز نقش مهمی در محیط دهان دارد و به خنثی کردن اسیدها و پاکسازی طبیعی دهان کمک میکند.
کمآبی بدن و کاهش جریان بزاق میتواند شرایط دهان را تغییر دهد. به همین دلیل، مصرف منظم آب در طول روز و توجه به دریافت کافی مایعات اهمیت دارد.
البته آب جای مسواک و نخ دندان را نمیگیرد. حتی بهترین رژیم غذایی نیز نمیتواند نیاز به رعایت بهداشت روزانه و معاینات منظم دندانپزشکی را از بین ببرد.
تغذیه سالم در کنار بهداشت دهان
یکی از اشتباهات رایج این است که فرد تصور کند اگر رژیم غذایی سالمی دارد، دیگر نیازی به مراقبت جدی از دندانها ندارد. در واقع سلامت دهان نتیجه مجموعهای از عوامل است.
مسواک زدن منظم با خمیردندان حاوی فلوراید، تمیز کردن فضای بین دندانها، کاهش مصرف قندهای آزاد، توجه به نوشیدنیهای اسیدی و مراجعه دورهای برای بررسی وضعیت دهان، همگی در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند.
سازمان جهانی بهداشت نیز بر نقش رژیم غذایی متعادل، کاهش قند و استفاده مؤثر از خمیردندان فلورایددار در پیشگیری از مشکلات دهان و دندان تأکید کرده است.
آیا درد دندان همیشه به معنای پوسیدگی است؟
دنداندرد میتواند دلایل مختلفی داشته باشد. پوسیدگی پیشرفته، التهاب پالپ دندان، مشکلات لثه، ترک یا شکستگی دندان، حساسیت و برخی مشکلات دیگر ممکن است با درد یا ناراحتی همراه باشند. بنابراین تشخیص علت صرفاً بر اساس علائم همیشه امکانپذیر نیست.
گاهی درد دندان در ساعات پایانی شب یا هنگام استراحت بیشتر احساس میشود. در چنین شرایطی، فرد ممکن است به دنبال دندانپزشکی در شب باشد تا بتواند علت مشکل را سریعتر بررسی کند.
نکته مهم این است که درمان خانگی نباید جایگزین تشخیص حرفهای شود. مصرف خودسرانه دارو یا قرار دادن مواد مختلف روی دندان ممکن است مشکل را برطرف نکند و حتی موجب آسیب بیشتر شود.
چه زمانی مراجعه فوری به دندانپزشک اهمیت بیشتری دارد؟
همه مشکلات دندانپزشکی الزاماً اورژانسی نیستند، اما بعضی علائم نیازمند ارزیابی سریع هستند. درد شدید و مداوم، تورم قابل توجه، خونریزی غیرعادی، آسیب یا شکستگی دندان و علائمی که بهسرعت تشدید میشوند، از مواردی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.
در صورت بروز درد شدید خارج از ساعات معمول فعالیت مراکز درمانی، دسترسی به دندانپزشکی شبانه روزی میتواند برای ارزیابی و مدیریت مشکل اهمیت داشته باشد.
البته خدمات شبانهروزی به این معنا نیست که هر درد جزئی نیازمند مراجعه فوری است. بهترین تصمیم بر اساس شدت علائم، سابقه فرد و تشخیص دندانپزشک گرفته میشود.
سلامت دندان کودکان و اهمیت عادات غذایی
عادتهای غذایی از دوران کودکی شکل میگیرند و میتوانند بر سلامت دهان در سالهای بعد نیز اثر داشته باشند. مصرف مکرر نوشیدنیهای شیرین، خوراکیهای قندی و میانوعدههای شیرین میتواند خطر پوسیدگی دندانهای شیری و دائمی را افزایش دهد.
والدین بهتر است علاوه بر توجه به نوع خوراکی، به تعداد دفعات مصرف آن نیز توجه داشته باشند. آب میتواند انتخاب مناسبی برای نوشیدنی روزانه کودک باشد و بهتر است مصرف نوشیدنیهای شیرین به عادت همیشگی تبدیل نشود.
از سوی دیگر، آموزش مسواک زدن صحیح و ایجاد عادت مراجعه منظم به دندانپزشک از همان سالهای نخست زندگی اهمیت دارد. سازمان جهانی بهداشت نیز کاهش مصرف قند را یکی از راهکارهای مهم برای کاهش پوسیدگی دندان در طول زندگی میداند.
یک الگوی ساده برای مراقبت روزانه
برای اینکه توصیههای مربوط به سلامت دندان در زندگی روزمره عملیتر شوند، میتوان چند اصل ساده را دنبال کرد:
- مصرف نوشیدنیهای شیرین را کاهش دهید.
- خوراکیهای پرقند را به میانوعدههای مکرر تبدیل نکنید.
- آب را به نوشیدنی اصلی روزانه تبدیل کنید.
- مصرف نوشیدنیهای اسیدی را محدود کنید.
- پس از مصرف مواد اسیدی، دهان را با آب بشویید.
- روزانه دندانها را با خمیردندان حاوی فلوراید تمیز کنید.
- فضای بین دندانها را نیز تمیز کنید.
- معاینات دندانپزشکی را تا زمان بروز درد به تعویق نیندازید.
این اقدامات ساده میتوانند خطر بسیاری از مشکلات دهان و دندان را کاهش دهند، اما جای تشخیص و درمان حرفهای را نمیگیرند.
وقتی پیشگیری کافی نیست
گاهی با وجود رعایت بهداشت و تغذیه مناسب، مشکل دندانپزشکی ایجاد میشود. عوامل ژنتیکی، وضعیت بزاق، داروهای خاص، بیماریهای زمینهای، عادات دهانی و سابقه پوسیدگی میتوانند بر میزان خطر اثر بگذارند. بنابراین داشتن یک سبک زندگی سالم به معنی مصونیت کامل از بیماریهای دهان نیست.
اگر درد یا علائم غیرعادی ایجاد شد، بهتر است علت آن بررسی شود. در شهر بزرگی مانند تهران، دسترسی به خدمات درمانی در ساعات مختلف روز اهمیت ویژهای دارد و افرادی که در خارج از ساعات معمول با درد یا مشکل دندان مواجه میشوند، ممکن است به دندانپزشکی شبانه روزی تهران مراجعه کنند.
در نهایت، سلامت دندانها حاصل یک اقدام منفرد نیست. تغذیه متعادل، کاهش قندهای آزاد، محدود کردن نوشیدنیهای اسیدی، رعایت بهداشت دهان و مراجعه بهموقع برای معاینه، مجموعهای از اقداماتی هستند که در کنار یکدیگر میتوانند به حفظ سلامت دهان کمک کنند.
جمعبندی
رابطه میان تغذیه و سلامت دندانها بسیار نزدیکتر از چیزی است که گاهی تصور میشود. مصرف زیاد و مکرر قند میتواند خطر پوسیدگی را افزایش دهد و نوشیدنیها و خوراکیهای اسیدی نیز میتوانند در فرسایش مینای دندان نقش داشته باشند. در مقابل، یک رژیم غذایی متعادل، مصرف آب، کاهش خوراکیهای قندی و اسیدی و رعایت منظم بهداشت دهان میتوانند بخش مهمی از برنامه پیشگیری باشند.
با این حال، پیشگیری جایگزین درمان نیست. اگر درد، تورم، شکستگی یا علائم غیرعادی ایجاد شود، بهتر است بررسی دندانپزشکی به تأخیر نیفتد. مراقبت از دندانها زمانی مؤثرتر است که تغذیه سالم، بهداشت روزانه و مراجعه مناسب به دندانپزشک در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
